Eksplikacja

Bohater filmu to tzw. „Żołnierz Wyklęty”. Termin ten nadal budzi emocje – chcemy podjąć próbę określenia jego znaczenia. Obie strony historycznego, a właściwie politycznego, sporu używają tego terminu, opatrując go skrajnymi emocjami, często bez odpowiedniej refleksji. I tak jak dla jednych „Żołnierze Wyklęci” są nadal opisywani z bezapelacyjnym patosem. To wszak bohaterowie walki z komunistyczną władzą narzuconą przez Armię Czerwoną i zdrajców ojczyzny. To dla drugich „Żołnierze Wyklęci”, to ciągle bandyci, zabijający i grabiący w imię przegranej sprawy. Uważamy, że niezależnie od oceny samej historii (która, w naszym przekonaniu, jest dużo prostsza – komunizm był przecież złem, takim jak faszyzm, głosi to nawet obecna Konstytucja) prawda o losach żołnierzy wyklętych jest złożona i trudna. To właśnie jest esencja tragedii tych ludzi i w ogóle społeczeństwa przełomu lat 40-tych i 50-tych ubiegłego wieku. „Żołnierze Wyklęci” nie byli wyklęci tylko dlatego, że PRL postanowił wyrzucić ich na śmietnik historii. Jak teraz już wiadomo, zawsze istnieje jakaś polityka historyczna, a ta – zmienia się (choć nie tak szybko jak inne dziedziny życia po 89-ym). Losy tych ludzi, to również proces wykluczania ich z własnych środowisk, aż do zupełnego osamotnienia, to również historia walki po prostu o przeżycie. W ten sposób również stawali się wyklęci. Tereny północnego Podkarpacia i południowej Lubelszczyzny stanowiły silne zaplecze struktur NOW-AK i NZW. Taki też jest przypadek Andrzeja Kiszki, tym bardziej wyrazisty, że był on – obok słynnego Józefa Franczaka, „Lalka” – najdłużej ukrywającym się partyzantem powojennego podziemia. Andrzej Kiszka był podkomendnym Józefa Zadzierskiego „Wołyniaka”, walcząc z okupantem komunistycznym w strukturach NOW-NZW. Przypadek to na tyle niezwykły, że Służba Bezpieczeństwa stworzyła o nim specjalne opracowanie dla celów szkoleniowych – ściśle tajne, wewnętrzne, a więc na swój sposób „szczere”. W ramach przewidywalnej i charakterystycznej retoryki, drobiazgowo opisano powody, dla których Kiszka przez tyle lat pozostawał nieuchwytny. Chcemy jako autorzy przyjąć ten materiał jako jeden z wątków narracji. Ilustrować zamierzamy go poprzez inscenizację. Nie dosłowną – bardziej skojarzeniową, intuicyjną; z przewagą bliskich planów, intensywnym ruchem kamery itp. – i, w jakimś sensie, „obiektywną”, nie „równoległą”, często w kontrze do cytatów ze „Sprawy o kryptonimie ‘Borsuk’”, której ton jest rzeczowy, ale jednak jednoznacznie wobec bohatera krytyczny. Czas dla bohatera filmu zatrzymał się w latach czterdziestych, trudno jest nawet sobie wyobrazić, że kiedy Andrzej Wajda kręci film „Niewinni czarodzieje” (1960 rok) o młodzieży czasu bigbitu i fascynacji jazzem, samotny człowiek ukrywa się w lasach, ścigany jak ostatni bandyta, za którym co jakiś czas w prasie regionalnej i krajowej są drukowane listy gończe. W ten sposób chcemy pokazać, jak bohater – by przetrwać – stawał się samotny. Jak stawał się „bandytą”, którego „czarną historię” tworzyła i podtrzymywała władza komunistyczna. To była cena jaką zapłacił. Tą drogą chcemy postawić pytanie najważniejsze – czy było warto? Chcemy je postawić widzowi. Wydaje się, że historia sama wydała osąd, kto zasługuje na patos a kto na pogardę, ale to już pozostawimy widzowi. Andrzej Kiszka ps. „Dąb”, poświęcił 29 lat życia dla wolnej Polski, przez lata bezskutecznie zabiegając o pełną rehabilitację. Człowiek, który walczył z niemieckim okupantem, zwalczał komunistyczny reżim totalitarny, kolejno w oddziałach AK i Narodowych Sił Zbrojnych – w III RP w świetle prawa nadal jest „reakcyjnym bandytą”. Jego wnioski o rehabilitację sądy odrzucały, Andrzej Kiszka zmarł w sierpniu 2017 roku, nie doczekawszy pełnej rehabilitacji.